Кога се зборува за вода, најчесто се мисли на ресурс – нешто без кое не можеме да живееме. Но водата има и друга страна. Кога ја има премногу, таа станува ризик. А начинот на кој општествата се справуваат со тој ризик сè почесто го отвора прашањето: дали сме доволно подготвени – и дали сите сме подеднакво заштитени?

Ова прашање е во фокусот на Светскиот ден на водите 2026, кој годинава се одбележува под мотото „Вода и родова еднаквост“. Темата ја става во центарот врската меѓу водата, климатските ризици и нееднаквоста – вклучително и кога станува збор за поплави.

Поплавите не се само природна катастрофа

Во последните години, Северна Македонија се соочува со сè почести екстремни временски настани – интензивни врнежи, поројни поплави и излевање на реки. Но, како што укажуваат експертите, поплавите не се само резултат на природни процеси.

„Дождот е природен. Но штетите од поплавите зависат од тоа како управуваме со просторот и водата,“ велат стручњаци од областа на управување со ризици.

Изградбата во ризични зони, недоволната заштита на речните корита, ограничените системи за рано предупредување и недостигот на координирани планови – сите овие фактори ја зголемуваат ранливоста.

Токму затоа, современиот пристап кон поплавите не се сведува само на реакција, туку на превенција и системско управување со ризикот.

Кој е најранлив кога водата надоаѓа?

Иако поплавите можат да погодат секого, нивното влијание не е еднакво распределено.

Истражувањата покажуваат дека во кризни ситуации, најранливи се:

• руралните заедници
• семејствата со пониски приходи
• старите лица
• жените, особено во домаќинства со ограничен пристап до ресурси

Жените често имаат централна улога во грижата за домот и семејството, што значи дека во услови на поплава подоцна се евакуираат, носат одговорност за други членови на семејството, имаат ограничен пристап до информации и ресурси.

Дополнително, тие ретко учествуваат во процесите на донесување одлуки поврзани со управување со ризици. Ризикот од поплави не е само физички, туку и социјален. Тој ги одразува постојните нееднаквости.

ЕУ Директивата за поплави: систем наместо реакција

За да се намалат последиците од поплавите, Европската Унија воспостави јасна рамка преку Директивата за поплави, која бара од земјите:

• да направат прелиминарна проценка на ризикот од поплави
• да изработат карти на опасност и ризик од поплави
• да подготват планови за управување со ризици од поплави

Овие активности се спроведуваат во циклус од шест години, со редовно ажурирање на податоците и мерките. Целта е јасна: наместо да се реагира по катастрофата, да се делува однапред – преку планирање, координација и информирање.

Северна Македонија во процес на усогласување

Во Северна Македонија, процесот на усогласување со европските стандарди во оваа област е во тек. Преку проектот „Подобрена имплементација на Директивата на ЕУ за поплави преку хармонизација на националното законодавство и подготовка на планови за управување со ризици од поплави“, се преземаат конкретни чекори за зајакнување на системот.

Проектот опфаќа:

• подобрување на законската рамка
• развој на планови за управување со ризици
• зајакнување на институционалните капацитети, и
• вклучување на локалните заедници

Клучен дел од овој процес е и подигнувањето на јавната свест за ризиците и начините за заштита.

Дали сите се дел од решението?

Иако техничките аспекти на управувањето со поплави се добро дефинирани, сè почесто се поставува прашањето: дали решенијата ги вклучуваат сите?

Во контекст на темата на Светскиот ден на водите 2026, особено се нагласува потребата од вклучување на жените во процесите на одлучување, земање предвид на различните потреби на заедниците, а секако и пристап до информации за сите.

Експертите предупредуваат дека без ваков пристап, дури и најдобрите технички решенија може да бидат неефикасни. Отпорноста не се гради само со инфраструктура, туку и со инклузивни политики.

Климатските промени го зголемуваат ризикот

Дополнителен предизвик претставуваат климатските промени, кои веќе влијаат врз интензитетот и фреквенцијата на врнежите. Според анализите, се очекуваат почести екстремни врнежи, поголем ризик од поројни поплави, и поголеми штети врз инфраструктурата и земјоделството.

Ова значи дека управувањето со ризици од поплави ќе стане уште поважно во наредните години.

Од свест до акција

Еден од клучните предизвици останува информираноста на граѓаните. Многумина не знаат дали живеат во ризично подрачје, ниту што да направат во случај на поплава.

Затоа, дел од напорите се насочени кон достапност на информации, едукација на населението, и вклучување на заедниците во процесите

Водата ќе продолжи да биде дел од секојдневието како ресурс, но и како потенцијален ризик. Прашањето не е дали ќе има поплави, туку како ќе се справиме со нив.

На Светскиот ден на водите 2026, пораката е јасна: управувањето со водата не е само техничко прашање, туку и прашање на еднаквост, безбедност и одговорност.

Затоа што кога водата има сила – начинот на кој ја управуваме прави разлика.