Подобрена имплементација на Директивата на ЕУ за поплави преку хармонизација на националното законодавство и подготовка на планови за управување со ризици од поплави

Климатските промени имаат сериозни глобални ефекти, од ненадејни временски промени што го загрозуваат производството на храна до зголемување на нивото на морето што го зголемува ризикот од поплави. Без навремена акција, прилагодувањето кон овие промени ќе стане потешко и поскапо.

Северна Македонија е особено ранлива. Земјата веќе се соочува со почести суши, екстремни бури и поплави, но нема финансиски ресурси за справување со штетите. Помеѓу 2014 и 2016 година, обилните дождови предизвикаа големи поплави, што доведе до значителни загуби, па дури и до трагична загуба на 22 животи во август 2016 година. Во последниве години, долгите суши му наштетија на земјоделството со сушење на почвата.

Хидрографската мрежа на земјата е поделена на четири главни речни сливови (Вардар, Струмица, Црн Дрим и Јужна Морава) и десет големи подсливови (Лепенец, Пчиња, Брегалница, Струмица, Треска, Црна Река, Црн Дрим, Горен вардарски, Среден вардарски и Долен вардарски слив).

Ризиците од поплави растат и поради природни и човечки причини. Планинскиот терен, лошо одржуваните одбранбени системи за поплави и промената на користењето на земјиштето – како што се градење во мочуришта или сечење шуми – ги влошуваат поплавите. Поплавите на реките често се предизвикани од долги врнежи од дожд и топење на снегот, додека ненадејните поплави имаат тенденција да ги погодат планинските области.

Неодамнешните катастрофи покажаа големи слабости во начинот на следење, управување и реагирање на поплавите. Сега постои пошироко разбирање дека е потребна посилна акција – не само подобро инженерство, туку и подобро планирање, подготовка и инвестиции во превенција.

Проект:
Подобрена имплементација на Директивата на ЕУ за поплави преку хармонизација на националното законодавство и подготовка на планови за управување со ризици од поплави

Референтен број:
NEAR/SKP/2023/EA-RP/0174

Финансирано од:
Европска Унија

Договорен орган:
Сектор за централно финансирање и склучување договори (CFCD), Министерство за финансии, Република Северна Македонија

Корисник на проектот:
Министерство за животна средина и просторно планирање,

Имплементација на проектот од:
EPTISA Southeast Europe d.o.o и нејзиниот конзорциум

Времетраење на проектот:
30 месеци (02/2025 – 08/2027)

Патот кон приклучување кон Европската Унија нуди можност

Усогласувањето со стандардите на ЕУ, како оние во Директивата за поплави, може да ѝпомогне на земјата да го подобри управувањето со ризиците од катастрофи и подобро да ги заштити луѓето, земјиштето и средствата за живот од идните климатски влијанија.

Општа цел: Општата цел е да се зголеми заштитата на животната средина и да се заштитат човечкиот живот, здравје и имот од негативните ефекти на поплавите.

Специфични цели:

  • Цел 1: Националното законодавство е целосно усогласено со Директивата на ЕУ за поплави;
  • Цел 2: Поддржана е имплементацијата на Директивата на ЕУ за поплави.
  • Резултат 1 до Цел 1 – Усогласување на правната рамка за управување со ризици од поплави во согласност со барањата на Директивата на ЕУ за поплави
  • Резултат 1 до Цел 2 – Зајакнат капацитет за спроведување на Директивата на ЕУ за поплави
  • Резултат 2 до Цел 2 – Прелиминарни процени на ризик од поплави на сите (10) речни подсливови, во согласност со барањата на Директивата на ЕУ за поплави
  • Резултат 3 до Цел 2 – Развивање на карти на загрозеност од поплави и карти на ризик од поплави за сите речни подсливови во согласност со барањата на Директивата на ЕУ за поплави.
  • Резултат 4 до Цел 2 – Мапирање на порои и свлечишта
  • Резултат 5 до Цел 2 – Развивање на планови за управување со ризикот од поплави за сите речни подсливови во согласност со барањата на Директивата на ЕУ за поплави
  • Резултат 6 до Цел 2 – Развивање на план за имплементација на Системот за рано предупредување од поплави

Министерство за животна средина и просторно планирање (МЖСПП)

Засегнати страни:

  • АД Водостопанство (АДВ)
  • Совети за управување речните сливови (СУРС)
  • Министерство за здравство (МЗ)
  • Центар за управување со кризи (ЦУК)
  • Дирекција за заштита и спасување (ДЗС)
  • Eдиници на локална самоуправа
  • Хидрометеоролошка служба (УХМР)

Проектни активности

Усогласување на правната рамка за управување со ризици од поплави во согласност со барањата на Директивата на ЕУ за поплави и развој на Специфичен план за имплементација на Директивата за поплави

  • Задача 1.1 – Собирање информации и проценка на тековното законодавство
  • Задача 1.2 – Подготовка на применливо законодавство во управувањето со ризици од поплави усогласено со барањата за спроведување на Директивата за поплави

За време на спроведувањето на Активноста 1, проектот ќе развие стандардизирани алатки за поддршка на детални процени и систематско собирање податоци поврзани со управувањето со ризици од поплави и усогласеност со законската регулатива. Ќе се подготви сеопфатен извештај во кој ќе се наведат постојните структури, закони и механизми за финансирање поврзани со управувањето со поплави во земјата. Ќе се спроведе Проценка на празнините за да се идентификуваат разликите помеѓу тековните национални практики и барањата на Директивата на ЕУ за поплави (2007/60/EC), истакнувајќи ги областите што бараат правно или оперативно подобрување. Постојните закони ќе бидат разгледани и сумирани во јасна табеларна форма за да се покаже кои аспекти се во согласност со Директивата на ЕУ за поплави и каде остануваат празнини. Ќе бидат подготвени законски измени за да се обезбеди целосно усогласување на Законот за води со Директивата на ЕУ за поплави, со што ќе се поддржи нејзиното целосно транспонирање во националното законодавство, како и ќе бидат изготвени најмалку осум подзаконски акти потребни за целосно транспонирање на Директивата на ЕУ за поплави. Проектот ќе подготви детален за имплементација на Директивата (DSIP) во кој ќе биде наведено како Директивата на ЕУ за поплави ќе се спроведува во пракса, вклучувајќи временски рокови, одговорности и потребни активности. Ќе биде подготвена проценка на трошоците и идентификација на финансиски извори за поддршка на спроведувањето на Директивата за поплави, за да се обезбедат потребните средства.

Зајакнат капацитет за спроведување на Директивата на ЕУ за поплави

  • Задача 2.1 – Градење капацитети на надлежните органи
  • Задача 2.2 – Вклучување на засегнатите страни и учество/консултации со јавноста

За време на спроведувањето на Активност 2, проектот ќе развие основен извештај во кој ќе ги идентификува сите релевантни национални и локални институции вклучени во управувањето со ризици од поплави, нивните тековни улоги и одговорности во спроведувањето на Директивата на ЕУ за поплави. Проектот ќе ја процени способноста на институциите да ја спроведат Директивата на ЕУ за поплави. Планот за институционален развој ќе препорача активности, потреби за обука и организациски подобрувања за да се обезбеди ефикасно спроведување на Директивата за поплави. Ќе се спроведе широка јавна консултација за време на подготовката и усвојувањето на плановите за управување со ризици од поплави (FRMP), обезбедувајќи транспарентност и вклучување на јавноста. Сите засегнати страни, како и јавноста, ќе бидат вклучени во процесот на планирање на ризици од поплави, што вклучува активности за информирање на јавноста и алатки и материјали за подигање на свеста за да се објасни управувањето со ризици од поплави и да се поттикне јавното учество. Ќе се развиваат и спроведуваат кампањи за да се информираат граѓаните за ризиците од поплави, мерките што се преземаат за нивно намалување и важноста на планирањето на управувањето со поплави. Ќе се подготви план за зајакнување на административниот капацитет кој ќе се фокусира не само на потребите за обука, туку и на подобрување на соработката меѓу сите клучни засегнати страни – како што се Министерството за животна средина и просторно планирање, Центарот за управување со кризи, Дирекцијата за заштита и спасување, институциите за водостопанство, Министерството за здравство, Комитетите за речни сливови, локалните самоуправи, Хидрометеоролошката служба и невладините организации. Ќе се спроведат целни обуки и работилници за да се изгради капацитетот на институциите за ефикасно спроведување и спроведување на Директивата на ЕУ за поплави, што вклучува студиски посети на земјите членки на ЕУ.

Подготвени прелиминарни процени на ризикот од поплави на сите (10) речни подсливови, во согласност со подготвените барања на Директивата на ЕУ за поплави 

  • Задача 3.1 – Собирање податоци за подготовка на прелиминарни процени на ризикот од поплави за сите 10 речни подсливови
  • Задача 3.2 – Спроведување на прелиминарна проценка на ризик од поплави (Директива на ЕУ за поплави 2007/60/ЕЗ, член 4 и член 5)
  • Задача 3.3 – Подготовка на методологија за проценка на ризик од поплави

Во рамките на Активност 3, проектот ќе подготви детален извештај за Методологијата за проценка на ризик од поплави, што вклучува како се идентификуваат областите со ризик, кои податоци се користат и чекорите што се преземаат за проценка на потенцијалните опасности од поплави во согласност со стандардите на ЕУ. Ќе се спроведе Проценка на празнините во постојните извештаи за ризик од поплави со цел да се провери колку добро се усогласуваат тековните прелиминарни процени на ризик од поплави (PFRA) за три речни подсливови со барањата на Директивата на ЕУ за поплави. Ќе се развијат шест нови прелиминарни процени на ризик од поплави (PRFA) за избрани речни подсливови. Овие процени ќе ги идентификуваат областите што може да бидат изложени на ризик од поплави, помагајќи им на властите да планираат за спречување и заштита од поплави. Четирите постоечки PFRA ќе бидат ревидирани и ажурирани за целосно да се усогласат со Директивата на ЕУ за поплави. Ова осигурува дека процените се базираат на најновите податоци и ги исполнуваат сите потребни стандарди.

Развивање на карти на загрозеност од поплави и карти на ризик од поплави за сите речни подсливови во согласност со барањата на Директивата на ЕУ за поплави 

  • Задача 4.1 – Развој на модел
  • Задача 4.2 – Подготовка на карти за опасност од поплави
  • Задача 4.3 – Развој на карти за ризик од поплави

Во рамките на Активност 4, проектот ќе развие 10 хидролошки и хидраулични модели за секој речен подслив за да симулира како може да се појават водни текови и поплави под различни услови. Овие модели помагаат попрецизно да се предвидат ризиците од поплави и да се олесни донесувањето одлуки во управувањето со поплави. Ќе биде подготвен практичен прирачник за да се објасни како да се користат хидролошките и хидрауличните модели. Ова ќе им помогне на експертите и институциите ефикасно да ги применат моделите за планирање и анализа на ризици од поплави. Сеопфатен извештај ќе го сумира процесот и резултатите од мапирањето на областите кои се изложени на ризик од поплави. Ќе бидат изработени детални карти на опасност од поплави и ризик од поплави за десет речни подсливови, прикажувајќи ги областите кои веројатно ќе поплават (карти на опасности) и потенцијалното влијание на овие поплави врз луѓето, имотот и инфраструктурата (карти на ризик). Податоците од овие карти на опасност од поплави и ризик од поплави ќе бидат вклучени во информациските системи за животна средина и вода во земјава. Ќе бидат одржани две интензивни обуки за најмалку 10 технички експерти од работната група, за тоа како да се користат алатките за моделирање на поплави и придружниот документ со упатства за подготовка и анализа на мапи на опасности и ризици.

Мапирање на порои и свлечишта 

  • Задача 5.1 – Разработка на мапа на подложност на лизгање на земјиште и поројни поплави
  • Задача 5.2 – Разработка на каталог на мерки

За време на спроведувањето на Активност 5, проектот ќе развие јасна и структурирана методологија за проценка на геолошки опасности, како што се лизгање на земјиште и поројни поплави – врз основа на научни податоци и фактори на ризик. Оваа методологија ќе им помогна на надлежните да разберат каде и зошто може да се појават вакви опасности. Користејќи Географски информациски системи (ГИС), ќе се креираат детални мапи за да се идентификуваат областите склони кон ненадејни водотеци (поројни поплави) и лизгање на земјиштето (свлечишта). Ќе се изработат специјализирани мапи за да се покаже кои области најверојатно ќе доживеат лизгање на земјиште или поројни поплави. Ќе се заврши сеопфатен каталог на мерки за намалување на ризикот со цел да се помогне во намалувањето на ризикот од лизгање на земјиште и поројни поплави. Ова вклучува и структурни мерки (како потпорни ѕидови) и решенија базирани на природата (како пошумување). Ќе се развие концепт за приоритет на мерките за намалување на ризикот за да се помогне во одлучувањето кои заштитни мерки треба да се спроведат прво, врз основа на нивото на ризик, трошоците и итноста. Ова обезбедува ефикасно користење на ресурсите за максимално влијание. Ќе бидат подготвени практични упатства за да се обезбеди дека новите згради и инфраструктурните проекти се проектирани и изградени на начин што го намалува ризикот од штети од свлечишта и порои.

Развивање на планови за управување со ризикот од поплави за сите речни подсливови во согласност со барањата на Директивата на ЕУ за поплави, развиени заедно со Стратешла оцена на влијанието врз животната средина 

  • Задача 6.1 – Развој на План за управување со ризик од поплави по речен подслив
  • Задача 6.2 – Стратешка проценка на влијанието врз животната средина

Во рамките на Активност 6, проектот ќе заврши проценка на недостатоците на постојните Планови за управување со ризици од поплави со цел да се процени колку добро двата постојни плана се усогласени со барањата на Директивата на ЕУ за поплави. Овие планови ќе бидат ревидирани и ажурирани за да ги одразат најновите податоци, најдобрите практики и целосното усогласување со стандардите на ЕУ. Ќе бидат развиени осум нови Планови за управување со ризици од поплави за преостанатите речни подсливови, во кои ќе бидат наведени мерки за спречување и намалување на влијанието на поплавите, заштита на луѓето и имотот и поефикасно управување со водните ресурси.

Извештаите за стратешка проценка на животната средина (SEA) ќе бидат подготвени за секој од 10-те подсливови со цел да се проценат ефектите врз животната средина од Плановите за управување со ризици од поплави. Овие процени ќе гарантираат дека предложените мерки за заштита од поплави нема негативно да влијаат врз животната средина. Консолидиран извештај ќе презентира преглед на сите 10 плана, истакнувајќи ги клучните активности, приоритетите и стратегиите за намалување на ризикот за секој речен слив. Ќе бидат организирани најмалку две работилници за членовите на Работните групи 1, 2 и 3, како и за други релевантни засегнати страни. Овие работилници ќе послужат за презентирање и дискусија на наодите од планоовите и SEA, собирање повратни информации и градење консензус за имплементација.

Развивање на план за имплементација на Системот за рано предупредување од поплави 

  • Задача 7.1 – Проценка на тековниот систем за следење и рано предупредување
  • Задача 7.2 – Подготовка на план за имплементација на Систем за рано предупредување од поплави
  • Задача 7.3 – Обука за имплементација на Систем за рано предупредување од поплави

Во текот на спроведувањето на Активноста 7, проектот ќе подготви детален извештај со кој ќе се процени моменталната состојба на метеоролошкиот и хидролошкиот мониторинг, како и постојниот Систем за рано предупредување од поплави (FEWS). Извештајот ќе ги идентификува силните страни, недостатоците и областите што треба да се подобрат за подобро откривање и реагирање на ризиците од поплави. Ќе се развие стратешки план за подобрување на начинот на кој се следат временските услови и нивото на водата. Ова вклучува проширување на мрежите за следење и користење на посовремени алатки за обезбедување точни и навремени податоци. Детален план за спроведување на FEWS ќе наведе како да се воспостави или надгради сигурен систем за рано предупредување за поплави. Ќе бидат подготвени практични, чекор-по-чекор процедури за да се водат институциите низ процесот на ставање во функција на Системот за рано предупредување од поплави. Ќе се развие извештај во кој ќе се наведат потребните видови опрема – како што се сензори, комуникациски системи и софтвер – заедно со нивните технички барања, за да се обезбеди ефикасна имплементација на системот. Ќе се организираат две обуки за најмалку 10 експерти од Работната група 3. Обуката ќе се фокусира на користење, управување и одржување на подобрените системи за следење и алатките за рано предупредување.